Stogodišnjica rođenja Meše Selimovića

Home Manifestacije Stogodišnjica rođenja Meše Selimovića

http://www.jutarnji.hr/multimedia/archive/00267/selimovic_267488S1.jpg

Općina Tuzla zajedno sa Gradom Sarajevom, Akademijom nauka i umjetnosti BiH, PEN Centrom BiH i Muzejom književnosti i pozorišne u umjetnosti BiH, u aprilu 2010.godine na prigodan način obilježila je stogodišnjicu rođenja bosanskohercegovačkog književnika Meše Selimovića.

Mehmed Meša Selimović rođen je 26. aprila 1910. u Tuzli. U rodnom gradu završio je osnovnu školu i gimnaziju, a 1930. se upisao na studijsku grupu srpskohrvatski jezik i jugoslavenska književnost Filozofskog fakulteta u Beogradu. Diplomirao je 1934. godine. Bio je profesor Građanske škole i suplent u Realnoj gimnaziji u Tuzli. Prve dvije godine rata živio je u Tuzli, gdje ga hapse zbog suradnje s NOP-om. U maju 1943. je prešao na oslobođenu teritoriju i postao član KPJ i Agitpropa za istočnu Bosnu, a onda i politički komesar Tuzlanskog odreda, da bi 1944. prešao u Beograd i obavljao političke i kulturne funkcije. Od 1947. je živio u Sarajevu i radio kao profesor Više pedagoške škole, docent Filozofskog fakulteta, umjetnički direktor “Bosna-filma”, direktor drame Narodnog pozorišta, glavni urednik Izdavačkog preduzeća “Svjetlost”. Penzionisan je 1971.nakon čega je preselio u Beograd.Biran je za predsjednika Saveza književnika Jugoslavije, bio je počasni doktor Sarajevskog univerziteta (1971.), redovni član ANUBiH-a i SANU-a. Dobitnik je brojnih nagrada od kojih su najznačajnije NIN-ova nagrada (1967.), Goranova nagrada (1967.), Njegoševa nagrada (1967.), potom Dvadesetsedmojulska SRBiH, nagrada AVNOJ-a itd.
Meša Selimović je umro 11. jula 1982. u Beogradu.

Meša Selimović je zasigurno među najvećim bosanskohercegovačkim piscima. Ono što nije sporno je status Selimovića kao velikog pisca ranga evropskoga klasika, a taj se status temelji ponajviše na njegova dva romana, “Derviš i smrt” i “Tvrđava”. Pisac se poziva na središnju evropsku narativnu tradiciju, napose Dostojevskog, kao i na opću struju književnog modernizma 20. vijeka. No, nošen temperamentalnim značajkama i osebujnom stvaralačkom vizijom, Selimović je stvorio vlastiti izraz koji se ne može jednoznačno svrstati ni u koju školničku kategoriju. Po pripovjednim tehnikama, nasljedovao je i proširio roman osobne ispovijedi, ili realistička djela struje svijesti, najbolji primjeri kojih su kratki romani Dostojevskog “Krotka” i “Zapisi iz podzemlja”. Selimović je dobro razumio da za upečatljiv prikaz unutrašnjih borbi nisu adekvatne tehnike bilježenja fluktuacija svijesti, kakve nalazimo kod Jamesa Joycea ili Hermanna Brocha, jer u tim djelima dolazi do rastakanja svijesti protagonista, koji kao pasivni receptor ne može biti sudionikom moralne i metafizičke drame.

Prvi roman, “Derviš i smrt”, pisan živim stilom u kojemu se miješaju introspekcija, mudrosni sudovi o životu i ljudska drama derviškog šejha Nuruddina, ostvarenje je univerzalne vrijednosti koje je privuklo pažnju inozemne čitalačke publike – dijelom i zbog upravo magnetičnog spoja egzistencijalne drame i opojne rezignacije kojim zrači islamsko-orijentalni milje. Roman nije realistički prikaz derviša ili sufizma, islamskog misticizma, jer Nurudinove dileme postaju besmislene posmatramo li ih u kontekstu čvrsto ukorijenjene religijske svijesti. No, to nije kritika vrijednosti djela koje i nije imalo nakanu dokumentaristički i vjerno prikazati mistične zanose ili sufijski svjetonazor, nego je smjeralo – i uspjelo – općeljudske dileme i muke postaviti u bosansko-islamski kontekst i locirati univerzalno u lokalnom.

Sljedeći veliki roman, “Tvrđava”, prikaz je Sarajeva nakon Hoćimske bitke (koju je opjevao Gundulić u “Osmanu”), i odlikuje se širom paletom likova i većim brojem lirskih pasaža od “Derviša”, čvrsto usredotočenoga na nezaboravni Nurudinov lik. Oba su djela bogata prigušenom emocionalnošću, sumračnim iskazima o ljudskoj sudbini, atmosferom koju je teško jednoznačno opisati i koja oscilira između smirenosti u prihvaćanju sudbine i bunta protiv neljudskih okolnosti, te referencijama na historijski usud Bošnjaka (to se odnosi posebno na “Tvrđavu”). Glavni Selimovićevi romani velika su djela zreloga autora koji je harmonično spojio modernistički diskurs, narativne tradicije “pripovjedačke Bosne” i orijentalno-islamski senzibilitet.
Ostala piščeva pripovjedna djela, osim u detaljima, ne dosižu vrhunce poput “Tvrđave” i “Derviša”. Selimovićevi esejistički i memoarski radovi su zanimljivo štivo, no, također, nisu ostvarenja evropskoga i svjetskoga ranga kao veliki romani. Možda najinteresantnija Selimovićeva nefikcionalna knjiga je “Za i protiv Vuka”, u kojoj autor raspravlja o ulozi Vuka Karadžića u reformi srpskog jezika. To je djelo, osim njegove nesporne kritičko-analitičke vrijednosti, zanimljivo jer i svjedoči o, za savremenike i potomke, kontroverznim piščevim nacionalnim opredjeljenjima. Ukratko – “Za i protiv Vuka” knjiga je potpuno uronjena u problematiku stvaranja modernog srpskog standardnog jezika, sa protagonistima Vukom Karadžićem, njegovim protivnicima i mlakim pristašama u vojvođanskim i srpskim građanskim krugovima, te brižljivo prikazanim etapama borbe. Za čitatelja sa strane, odmah upada u oči da to djelo posredno ruši mit o “srpskohrvatskom” jeziku, jer je sasvim ograničena na srpsku situaciju, dok o hrvatskoj prošloj, a ni onodobnoj (Ilirski pokret) jezičkoj tradiciji nema ni slova. O bošnjačkom stvaralaštvu na narodnom jeziku (alhamijado književnost) nema ni riječi. Selimović je u tom djelu srpskiji povjesničar jezika i od zagriženih velikosrpskih propagandista, koji se s hrvatskim i ilirskim fantomima bore bez prestanka – dok se oni u Selimovićevom vidokrugu ni ne pojavljuju. Stave li se na stranu nacionalno-političke opaske, glavno je piščevo stanovište utemeljeno: on drži Vuka Karadžića za beskompromisnoga prevratnika koji je potpuno odbacio stariju srpsku jezičku baštinu, nanijevši srpskom jeziku udar time što ga je sveo na ruralni idiom i lišio duhovno-intelektualnoga rječnika. No, to je bila nužna faza koja je ispravljena kasnijim razvitkom srpske književnosti.